Dziedziczenie

Dziedziczenie to przejście praw i obowiązków majątkowych po zmarłej osobie na jej spadkobierców. 

Podstawowa zasada dziedziczenia (sukcesja generalna)

Z chwilą śmierci następuje otwarcie spadku, a z momentem otwarcia spadku spadkobierca nabywa spadek (art. 922 § 1 k.c.).

Dziedziczenie ustawowe

Powołanie do spadku może wynikać z testamentu lub ustawy, z tymże dziedziczenie na podstawie testamentu wyprzedza dziedziczenie na podstawie ustawy. Oznacza to, że jeśli spadkodawca pozostawił po sobie testament, dziedziczenie odbędzie się w oparciu o ten testament. Natomiast dziedziczenie ustawowe ma miejsce w sytuacji, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu, gdy żadna z osób, które powołał w testamencie, nie chce lub nie może być spadkobiercą albo kiedy okaże się, że pozostawiony testament jest nieważny.

Możliwe jest także, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, dziedziczenie ustawowe co do części spadku, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Określenie dziedziczenie ustawowe wynika z faktu, iż to ustawa – Kodeks cywilny, określa zasady dziedziczenia. Zupełnie inaczej jest w przypadku dziedziczenia testamentowego. To testator wskazuje spadkobierców, mogą to być osoby niespokrewnione, wybrane w dowolny sposób.

Kto nie może odziedziczyć spadku?

• Nie może być spadkobiercą osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku, ani osoba prawna, która w tym czasie nie istnieje. Wyjątek dotyczy tzw. nasciturusa, czyli dziecka poczętego ale jeszcze nienarodzonego w chwili otwarcia spadku, które może być spadkobiercą, o ile urodzi się żywe.

• Niegodność dziedziczenia (art. 928 k.c.)

Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;

2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;

3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;

4) uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;

5) uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.

Spadkobierca nie może być uznany za niegodnego, jeżeli spadkodawca mu przebaczył (art. 930 § 1 k.c.). Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, ale pod warunkiem, że nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem (art. 930 § 2 k.c.).

• Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1048 § 1 k.c.). Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części (art. 1048 § 2 k.c.). Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.

Skutkiem umowy o zrzeczenie się dziedziczenia jest wyłączenie zrzekającego się oraz jego zstępnych, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku (art. 1049 § 2 k.c.).

Kolejność dziedziczenia ustawowego

Kolejność dziedziczenia ustawowego następuję w ramach grup spadkowych.

Pierwsza grupa spadkowa (art. 931 § 1 i 2 k.c.):

• w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek,
• jeśli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego część przypada pozostałym spadkobiercom.

Druga grupa spadkowa (art. 932 § 1 – 6 k.c.):

• w przypadku, gdy spadkodawca nie miał dzieci, do spadku powołani są jego małżonek oraz rodzice,
• jeśli spadkodawca nie pozostawił małżonka i dzieci, cały spadek przypada rodzicom,
• jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który przysługiwałby mu, przypada rodzeństwu spadkodawcy,
• gdyby którekolwiek z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, w miejsce wstępuje jego dziecko,
• jeśli spadkodawca pozostawił wyłącznie małżonka, przypada mu cały spadek.

Trzecia grupa spadkowa (art. 934 § 1 – 3 k.c.):

• jeśli spadkodawca nie pozostawił dzieci, małżonka, rodziców, rodzeństwa i dzieci rodzeństwa, cały jego spadek przypada dziadkom,
• jeśli któryś z dziadków nie dożył otwarcia spadku, udział przypada jego dzieciom, a w przypadku braku dzieci pozostałym dziadkom.

Czwarta grupa spadkowa (art. 934¹ k.c.):

• w przypadku braku małżonka i krewnych spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy, do dziedziczenia powołani się pasierbowie spadkodawcy.

Piąta grupa spadkowa (art. 935 k.c.):

• jeśli spadkodawca nie pozostawił żadnych spadkobierców ze wskazanych powyżej grup, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy,
• jeśli ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą Polski lub miejsca tego nie da się ustalić, spadek przypada Skarbowi Państwa.

Proste przyjęcie spadku, a przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza

Osoba znajdująca się w kręgu spadkobierców może przyjąć spadek lub go odrzucić. Przyjęcie spadku może mieć dwie formy: przyjęcia prostego bądź przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1012 k.c.). Przyjęcie proste oznacza, że spadkobierca dziedziczy spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe.

Natomiast przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza to dziedziczenie spadku z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe. Wówczas odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe ograniczona jest do wysokości wartości otrzymanego spadku (majątku) np. jeśli w skład masy spadkowej wchodzi lokal o wartości 500.000 zł oraz dług wynoszący 1.000.000 zł, spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada wyłącznie do wysokości 500.000 zł. Ograniczenie to dotyczy jedynie wartości i nie sprowadza się do odpowiedzialności z konkretnego odziedziczonego składnika (lokal). Jeśli w skład masy spadkowej wchodzą same długi, spadkobierca nie musi ich pokrywać.

Złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku możliwe jest w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Jeśli w tym terminie spadkobierca nie złoży oświadczenia, dziedziczy z dobrodziejstwem inwentarza.

W przypadku spadków otwartych przed 18 października 2015 r. niezłożenie we wskazanym powyżej terminie oświadczenia, spadkobierca dziedziczył spadek wprost. Zaniedbania w tym zakresie niosły ze sobą daleko idące konsekwencje, związane z koniecznością spłacania długów po spadkodawcy.

Dziedziczenie długów przez niepełnoletnie dzieci spadkodawcy

Jeśli spadkodawca pozostawił po sobie wyłącznie długi, najprostszym rozwiązaniem wydaje się złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Należy jednak pamiętać, że w takim przypadku do dziedziczenia powoływani są dalsi spadkobiercy. Rodzic, decydując się na odrzucenie spadku, może złożyć oświadczenia o odrzuceniu spadku również w imieniu swoich małoletnich dzieci (art. 101 § 4 k.r.o.).

Uchylenie się od skutków prawnych złożonego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

Ustawodawca w art. 1019 § 1 k.c. przewidział instytucję uchylenia się od skutków prawnych złożonego pod wpływem błędu lub groźby, oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Nadto wprowadził możliwość uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu, jeżeli  spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie (art. 1019 § 2 k.c.).

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 k.c.).